Kamis, 05 Mei 2011

CERKAK: Nardi (1)

Mlawatan 1
A 
# Menyok
# Miskin





        
Nardi



Menyok
      KANGGO ngadhepi bakal anane ancaman krisis pangan sejagat, pangajabe Bapak Presiden supaya rakyat gelem mbudayakake mengonsumsi makanan non beras, minangka keanekaragaman pangan. Bahan sing digunakake yakuwi singkong, jagung, ketela rambat, uwi, gembili lan sapiturute. Kabeh kuwi minangka bahan pangan sing nyata kekayaane bumi nuswantara sejene bahan baku industri kayadene timah, tembaga, emas, batu bara lan minyak.
        Mula iku pemerintah kabupaten Bojonegoro ngadani nganakake festival makanan non beras. Senajan tlatah Bojonegoro mono lemahe gersang, wondene wuluwetune tetanen para kadang tani arupa palawija, pala pendhem, uga masalah sing kependhem ora kalah potensine yen dibandhingake dhaerah liya, yagene durung ditangani lan dimanfaatake kanthi maksimal.
        Festival dipapanake ana ing njero Gedung Wanita Bojonegoro, sing kajibahan ngayahi para ibu PKK saka sakehing kantor instansi pemerintah kabupaten. Sing dipamerake lan disosialisasiake makanan saka bahan singkong arupa sawernane gethuk, yaiku gethuk lindri, gethuk mulur, gethuk mawur, uga isih akeh maneh maceme gethuk.
Diajab masyarakat ing kutha lan desa bisa mangerteni tata carane ngolah lan milih bahan sing becik, mula para ibu PKK ing desa-desa uga diundang ing mengkone bisa aweh penyuluhan marang warga desane.
        Ing kalodhangan iku ana sekelompok ibu–ibu PKK saka Desa Mayanggeneng uga ora gelem ketinggalan. Watara jam setengah enem para ibu wis padha ngumpul ing daleme Pak Sekdes, senajan liyane isih ana sing durung teka. Rombongan dipandhegani dening Bu Sekdes dhewe.
        “Ibu-ibu, mengko sing melu rombongan menyang Gedung Wanita pira, ta?” pitakone Bu Sekdes marang Tika.
        “Nek ningali cathetane niki tiyang sedasa, Bu,” wangsulane Tika karo ngulungake kertas marang Bu Sekdes.
        “Lho, Bu Kades apa ora ndherek, kok ora ana?” Bu Sekdes takon maneh.
        “Bu Kades mboten saget ndherek, margi yogane kedah kesel. Kula dikengken makili,” semambunge Tika.
        “Uminah mbokmenawa ora sida melu, wingi lagi bar ningkebi wetenge,” celethuke Bu Eni karo mbenerake kaca mripate.
Lagi wae dirasani, Uminah mara ita-itu karo kandha marang Bu Sekdes, “Bu, kula mangke mboten saget tumut rombongan mobil niki. Kula ajenge goncekan sepedhah montoran mawon kalih Kang Padi, radosane taksih njeglong-njeglong,” kandhane.
        “Mobile ya isih gothang ta, Um. Bojonem ya durung mulih,” Bu Eni nrambul omong.
        “Pancen durung, jare ndhek esuk mau melok ngedhos nang sawahe Lik Sakur. Ya embuh nek gabahe  terus diusung nang selepan, didol pisan. Jaman saiki gabah wis dha lali omah kok, Bu!” Kandhane Uminah.
Apa sing diomongake Uminah, Bu Sekdes mung mesem, ngerti apa sing dikarepake. Gabah lali omah tegese asile panen gabah teka sawah langsung didol nggo nyaur utang.
Lha, piye? Wayahe njegur sawah kebutuhan pupuk, obat-obatan, ngalirake banyu, kabeh ya krana utang.
        “Ya wis, ngko budhal bar magrib wae, mesisan karo ngenteni nglumpuke ibu-ibu liyane. Undhangane jam pitu wae, kok!” kandhane Bu Sekdes.
*
        Rampung magrib, ibu-ibu wis padha kumpul, njur munggah mobil. Tika karo Bu Sekdes lungguh ngarep jejer sopir
        “Ngko nek nglakokna aja banter-banter! Ratane rusak, akeh jeglongane. Jarene arep didandani,” kandhane Bu Sekdes marang sopire.
        “Mboten, Bu! Mlampah santai mawon. Mriki-mriku mawon, pinten dangune,” semaute Margono, sopire. Njur wiwit nglakokake montore.
Ora sawetara suwe  wis tekan sangarepe Gedung Wanita. Ibu-ibu padha mudhun tumuju lawang gedhung sisih wetan, amarga lawang utama sisih ngarep wis katon tutupan. Katone kursi mburi wis dikebaki para undhangan sing teka luwih dhisik.
        “Mangga, Ibu-ibu kula aturi mlebet, langsung kemawon pinarak, kursi ngajeng taksih kosong!” panyumanggake panitia terima tamu karo ngedumake brosur resep marang ibu-ibu undhangan.
        “Rombongane dhewe tekane keri malah entuk lungguh kursi ngarep,” grenenge Bu Sekdes karo mapan lungguh.
“Malah enak ta, Bu. Isa karo nyawang sakpolahe Bapak-bapak penjabat sing padha pinarak kursi ngarep kuwi,” semaute Bu Eni.
Nalika Uminah arep mapan lungguh, panyawange lingak-linguk mengarep karo grenengan, “Lho, aku kok ora tumon Bapak Wakil Bupati!”
        “Takokna dhewe kono, Um! Sing ora ana mboktakokna. Wis, ndang lungguh kene!” semaute Bu Sekdes.
        Senajan penyelenggaraane festival mung sedherhana, jroning gedhung tumata katon rapi lan regeng. Pinarakane para penjabat dipapanake ana ing dhuwur panggung ngadhep palungguhane para ibu PKK lan para tamu undhangan liyane. Krana iku panyawange para undhangan bisa mbedaake lan niteni antarane penjabat instansi lan wakile rakyat wektu saiki. Stand makanan gethuk dipapanake ana sisih tengen kursi undhangan. Ing ndhuwur meja siji lan sijine disajeake sawernane gethuk kanthi rasa sing beda-beda.
        Krana ing panggonan liya isih ana acara sing luwih wigati uga perlu dirawuhi Bapak Bupati, mula jam setengah wolu acara festival gethuk enggal diwiwiti.
        “Sambutan dari Bapak Bupati, sekaligus beliau berkenan membuka acara Festival Makanan Gethuk yang diikuti oleh Ibu-ibu PKK dari berbagai instansi pemerintah sekabupaten Bojonegoro. Waktu dan tempat dipersilakan!” mengkono pambiwarane pranatacara.
Bapak Bupati jumeneng, jumangkah tumuju podhium njur nyandhak mike. Sadurunge uluk salam, ngetuk-ngetukake mike nganti ambal kaping telu.
        “Lho, kok ora muni?” aloke Bapak Bupati.
Sawijine Ibu PKK sing ngadhep stand  weruh mengkono iku karepe reka-reka ngelingake, “Anune niku dipetelake mengandhap, Pak!” pangandhane, karo nudingake drijine.
Krungu gunem mengkono iku ibu-ibu liyane padha ngguyu cekikikan ora bisa ngempet. Ana sawijine ibu nyaut gunem sing beda asosiasine semu cengengesan, “Mbok ya anune bapake dhewe wae sing ngko dipetelake, kok ngongkon Bapak Bupati!”
        “Woooalah, Bu, njenengan niku lho, ngarani skakel wae kok anune!” aloke ibu liyane.
Sawise skakel mike diceklekake isih krungu guyune para ibu. Bapak Bupati isih kober mirsani arahe swara guyu cekikikan, swasana malih lerem, njur miwiti sambutan.
        “Assalamu’alaikum warahmatullahi wabarakatuh! Kanthi raos syukur dumateng ngarsanipun Allah SWT ingkang paring pinten-pinten nikmat, berkah ugi rahmat tumrap kawula lan panjenengan sedaya. Para Bapak pimpinan dinas, kantor, instansi, para anggota legislatif, para Ibu PKK,  saha para undhangan ingkang wonten gegayutanipun kaliyan festival menika. Sedaya kalawau ingkang dimulyaaken Allah, ugi ingkang tansah kawula antu-antu saran lan  panyaruwenipun. Ing kalodhangan dalu menika panjenengan sedaya sampun kersa mbucal wekdal sakperlu ngrawuhi ing gedhung mriki kanthi wilujeng nir sambikala ing marga,” mengkono pambukane sambutan, kanthi tata basa lan ukara kang titis lan teteh.
Swasana jroning gedhung tidhem, tintrim lan tentrem ora krungu swara guyu sing wagu, mung kadhangkala ana swara dhehem lan watuk saka njaban gedhung.  Bacute sambutan, “… dene panjenengan sedaya rawuh ing papan mriki supados mangertosi tatacara ngolah makanan non beras, ingkang arupi manekawarna gethuk ingkang kadamel saking bahan singkong. Lha, singkong menika menawi masyarakat Bojonegoro mastani minyak …!”
Krungu tembung minyak, ibu-ibu gage nyaut gunem mbenerake ngendikane.
        “Lho, kok minyak? Menyok, Pak!”
Mireng semaute ibu-ibu, Pak Bupati njur nyandhet sedhela sambutane, njur dibacutake maneh.
        “Ooo, inggih! Radi keplecuk atur kawula. Ngapunten nggih, Bu! Arep  ngarani menyok wae kok kleru minyak. Sanes wekdal mawon, Bu, ngrembak minyak. Insyaallah mbenjang tahun ngajeng minyakipun sampun  produksi. Wangsul malih masalah gethuk. Nuwunsewu, kula kuwatos, mbokmenawi wonten ingkang ngudaraos makaten, ’wektu iki rega BBM mundhak, rakyat cilik sambate ngaruwara, yagene nganaake sosialisasi kok ya, festival panganan gethuk. Panganan liyane sing luwih enak apa ora ana? Apa para penjabat ora bisa mikir kepriye solusine, apa utege wis kaya gethuk?’ insyaallah mboten wonten ingkang mekaten, senajan awrata kados punapa pemerintah enggal mbudidaya ngluwari panandange rakyat cilik ingkang sakmangke nembe kesulitan ekonomi. Mliginipun para anggota DPR, insyaallah mboten sedaya kupinge sami kesumpelan gethuk, taksih wonten ingkang kersa mirengaken swara rakyat ingkang sami sambat …”
        Ibu-ibu PKK krungu ucapan mengkono mung padha ngguyu kecut.
        “Mbakyu, ngendikane Bapak Bupati ceplas-ceplos, nggih?” rerasane sawijine ibu karo kancane.
        “Kasunyatan wekdal sakmangke nggih ngaten, kok!” semambunge kancane.
Semono uga bapak-bapak penjabat sing pinarak ana ing kursi ngarep, krungu ucapan mengkono iku mung padha mbesengut praupane, njur klesak-klesik sajak ora karenan penggalihe.
Bacute sambutan, “… Ibu-ibu mangke saget mirsani ugi ngicipi, ngraosaken macem-macem gethuk ingkang sampun disajekaken wonten ing stand sebelah menika. Mbenjing Ibu-ibu saget mraktekaken ndamel gethuk piyambak wonten ing ndalem. Kanthi mirsani resep ingkang sampun diaturaken dumateng panjenengan sedaya. Wusana cekap semanten sambutan kawula nyuwun agunge samodra pangaksami. Kanthi ucapan bismillahirrohmanirrohim, festival gethuk ing dalu punika kawula bikak. Wassalammu’alaikum warahmatullahi wabarakatuh,” mengkono pungkase sambutan.
        Sawise para undhangan mbales salam, Bapak Bupati jumangkah tumuju papane stand makanan gethuk. Para undhangan bapak-bapak penjabat liyane uga melu ngetut mburi sakperlu melu ngrasakake ngicipi gethuk, uga bawarasa karo ibu-ibu sing jaga stand.
        “Saking pintere ngolah, gethuk menyok wae rasane kaya ngene enake,” pangalembana sawijine bapak, sawise melu ngicipi.
        “Lagi ngicipi rasane gethuk menyok wae wis ngono, durung maneh yen wis ngrasakake asile produksi minyak!” semaute bapak liyane karo ngguyu.
Bapak Bupati mireng gunem mengkono, panjenengane mung mesem, njur nerusake tumuju meja sebelahe sing nyajekake gethuk lindri. Sawise ngicipi njur bawarasa karo ibu-ibu sing njaga, mengkono sateruse meja siji lan sijine beda-beda gethuk sing disajekake.
Sarehne isih ana acara sing luwih wigati ing panggonan liya, mula Bapak Bupati sarombongan njur ninggalake papan kono.
        “Mangga Ibu-ibu, menawi badhe nyobi ngraosaken gethuk, gratis kok! Lha, menika kangge oleh-oleh keluwarganipun ingkang wonten ndalem.  Setunggal bungkus kotak alit namung tigang ewu rupiah, setunggal bungkus ageng enem ewu rupiah,” panawane Ibu sing nduwe stand.
        “Nek nang ndesa ngono kae paling-paling menyok ya mung digawe gaplek, digawe sega thiwul. Isa nggawe gethuk pol-pole ya mung ngono kae!” aloke sawijine ibu PKK saka ndesa.
        “Menyok nek nang ndesa, ya akeh! Nanging durung isa carane ngolah, ngrasakake mangan gethuk enak wae malah tuku nang kutha, najan regane larang,” semaute kancane, njur ngudarasa jroning batin, ‘bisa dibayangake kaya negarane dhewe wektu iki, sumbere minyak akeh, nanging kebutuhan bahan bakar kepeksa tuku rega larang. Lha, kepriye maneh, sumbere minyak wis dikuwasani pengusaha mancanegara.’



JAYA BAYA No. 29 Minggu III Maret 2010
__________________________________________                 





Miskin
      KRANA polah tingkah anak-anak lan bojone sing angel ditata sarana becik, padha nggugu karepe dhewe, entek-entekane rumah tanggane dadi bubrah, bandha donyane ludhes, njur morat-marit keluwargane. Lelakon iku sing dialami Kang Jadi. Senajan nemahi panandang mengkono dheweke ora nglokro, tansah istiqomah. Alhamdullillah ora watara suwe dheweke wis kelakon nggondhol predikat DPR. Nanging dheweke ora gelem tumindak kaya para anggota DPR liyane sing sok gelem melik barang kang melok, ora gelem milih lan milah endi sing halal lan haram.
Anggone klakon lelomban ing jagade DPR krana keglandhang dening sawijine partai sing wektu iki tansah digatekake dening pemerintah yaiku Partai Golongan Ekonomi Lemah sing tansaya mundhak anggotane, apadene simpatisanne.
        Predhikate Kang Jadi sing mengkono iku tansah ndadekake rerasanan tangga teparone.
        “Yu Nem, aku kok arang pethuk irunge Kang Jadi. Saiki nyambut gawe apa ta?” takone Kamisah marang Ginem.
        “Aku krungu jare nyambut gawe DPR, ta apa!” Ginem lehe wangsulan sajak ora ngerti.
Aminah tangga sebelah krungu wong loro padha rerasanan, dheweke njur mara karo ngguyu mengengeh.
        “Sore winginane aku kepethuk Kang Jadi nang lore pasar kana, lho! Wira-wiri karo nggawa sak amoh golek rongsok, malah kober takceluk, dheweke mara njur ngandhani aku, ‘menenga wae ya Min, aja mbokkandhak-kandhakake wong. Saiki aku DPR kok, Min. Dadi Pemulung Rongsok’ lehe ngandhakake,” mengkono Aminah nyritakake marang Ginem lan Kamisah.
        “Whooalah, rumangsaku ta DPR sing dadi wakile rakyat ngono kae!” semambunge Ginem.
        “Rakyat sing endi maneh ta, Nem, sing gelem diwakili DPR dhapurane ngono kuwi!” semaute Kamisah.
        “Kok, kaget klakuwane Kang Jadi , ta, Sah. Ya wis ngono kae omongane,”
trambule Aminah, njur nglungani.
*
Sore kuwi lagi wae Kang Jadi mulih anggone golek rongsok, Darman kancane mara nang omahe, “Entuk rongsok akeh, Kang?” takone.
        “Eee, lumayan, Man. Lha iki entuk semene,” Kang Jadi nuduhake sake isi rongsok.
        “Saiki golek rongsok nang kampung-kampung angel, Kang, sepi. Apa enake sesuk golek nang kutha pa piye?” guneme Darman semu ngajak.
        “Gak masalah. Nanging mangkate saka omah rada esuk, kira-kira jam enem ngono, lho! Mlaku wae turut ril sepur rada cepet, ra menggak-menggok. Nanging sadurunge aku wanti-wanti marang awakmu, sesuk nek mlaku liwat ril, weruh wesi baut utawa paku ril gemlethak aja nganti mbokopeni, mundhak ndadekake perkara,”
        “Ngono ae kok kuwatir, ta, Kang! Paling-paling pira regane wesi ngono kuwi,” semaute Darman.
        “Ora kok masalah regane, Man. Sing takkarepake mbokmenawa ana kedadeyan ril mleset, ana sepur liwat njur ngguling. Apa ora cilaka, uga ngrugekake wong akeh. Nek bener-bener kowe sing njupuk aku ora ngelingake, apa ora kedosan aku lan kowe,” panjlentrehe Kang Jadi.
Krungu guneme Kang Jadi,  Darman mung meneng karo manthuk-manthuk sajak ngerti sing dikarepake.
         “Kae ana sawijine penjabat kebukten nindakake korupsi, manipulasi, suap-menyuap ngrugekake negara lan rakyat, kok, aman-aman wae ya, Kang?” kumecape Darman.
“Ooo, nek ngono kae seje, Man. Najan ngrugekake negara uga rakyat, nanging rak isih ana oknum penjabat sing rumangsa diuntungake, kayadene kejaksaan, kepolisian, bisa uga KPK lan pengacara-pengacara ngono kae. Rumangsaku penjabat sing gelem tumindak mengkono kuwi wong-wong sing dha ora waras pikire, gendheng, edan. Najan diwara-waraake, uga potone dipajang nang koran-koran, disiarake radio, ditayangake nang tipi. Nek pancen pikire waras rak nduwe isin lan wirang, mula becike nek ana sawijine penjabat tumindak mengkono kuwi diglandhang wae njur dilebokake rumah sakit jiwa,” guneme Kang Jadi  kedawa-dawa semu gregeten.
“Njur dikumpulna  wong gendheng-gendheng kae, ben ketularan ngguyu  kepingkel-pingkel dhewe, mengko anak lan bojone rak dha kewirangan,” Darman ngimbuhi gunem, njur pamit mulih.
Esuke kira-kira jam setengah enem, Darman wis mara nang omahe Kang Jadi,  njunjuk omah pawon. “Ayo, mumpung isih esuk, ndang budhal!” pangajake.
        “Ya, ya! Entenana sedhela, aku takmakani pitik dhisik!
Sawise rampung. Wong loro njur budhal mlaku turut ril sepur. Darman tansah  migatekake sing dikandhakake Kang Jadi wingi sore. Sadalan-dalan mung njupuki gelas aqua bekas, plastik-plastik, kardhus  lan apa wae barang bekas sing wis dibuwang. Jam rolas awan wong loro lagi tekan njaban kutha.
        “Lha, iki ngko terus ngendi, Kang?” takone Darman.
        “Awakmu ngko terus mlaku ngetan turut ratan gedhe, kiwa tengen kono ya ana perkampungan, kok, aku takmlaku ngalor. Kira-kira nek wis rada awan entenana nang tanggul lore pasar!” welinge Kang Jadi.
*
        Watara jam rolas, wong loro bisa kepethuk maneh nang nduwur tanggul lore pasar.
        “Piye, Man, entuk barang akeh?” takone Kang Jadi.
        “Cek sepi kok, Kang. Ora kaya biasane. Nang ndesa sepi, nang kutha ya sepi. Lha, iki mung entuk sithik.” Darman sajak ngresula.
        “Eee, sabar Man. Entuk sithik, entuk akeh ya disyukuri. Ora sah ngresula nemen-nemen, aku maeng weruh nang njero gedhung kidul ratan akeh wonge, mobile apik-apik diparkir jejer-jejer nang ngarepan, embuh rapat, embuh resepsi. Enake saiki wong loro mrono pa piye? Cedhak kok!” kandhane Kang Jadi.
        “Ya, ayo! Ngko karo golek imbuh nang kono,” semaute Darman sajak jemrinthil.
Wong loro njur mlaku ngulon tumuju papane gedhung sing dikarepake. Ora watara suwe  wis tekan sangarepe gedhung.
        “Ooo, resepsi manten, Kang. Lha kae ana mobile sedan sing dihias kain pita rupa putih, kuning, abang, ijo. Enteni nang njaba pager  kene dhisik!” Darman ngandhakake, njur lungguh.
Sajake wiwit mau kanca-kanca pemulung uga wis padha ngenteni ana sanjabane pager.
Ora watara suwe katon tamu-tamu padha metu saka njerone gedhung lan padha munggah ana mobile dhewe-dhewe, pratanda serepsine wis rampung, mung kari para sinomane sing isih wira-wiri, ibut ringkes-ringkes. Para pemulung njur gemrudug padha mlebu njero gedhung njupuki larahan sing pating blasah ana jogan lan plataran. Darman lan Kang Jadi ora kari.
Ana pawongan marani sawijine pemulung sing lagi njupuki larahan, “Mas, kanca-kancane kandhanana ngko turahan panganan sing isih ana ndhuwur meja kae jupukana kabeh, dumen sakancamu!”
        “O, nggih Pak, maturnuwun!”
Sawijine sinoman ngerti menawa turahan panganan nang ndhuwur meja dijupuki dening para pemulung dheweke njur ita-itu marani pawongan sing ngongkon mau.
“Lho, turahane panganan kok padha dijupuki wong-wong, apa sampeyan ta, Mas  sing ngongkon?”pitakone.
“Wis ben, Dhik. Mau aku sing ngongkon, kok! Kuwi mono rak panganan turahan sisane didhahar bapak-bapak lan ibu-ibu undhangan mau. Wong-wong ngono iku uga pengin ngrasakake pangan enak,” semambunge.
Para pemulung sawise rampung  njupuki larahan lan panganan njur ninggalake papan kono.
“Wis, Man, ayo mlaku alon-alon,  ngko leren maneh nang njaban kutha kana!” pangajake Kang Jadi karo ngangkat sak sing kebak isine.
“Ya, Kang. Ngko leren mangan dhisik, wetengku krasa kaliren,” semambunge Darman.
Wong loro terus mlaku ngurut dalan nganti sanjabane kutha.
        “Leren ngisor wit kene, lho Kang, enak, adem!” pangajake Darman karo nyeleh sak plasyik warna ireng.
Ora sranta, tangane ngrogoh bungkusan sega saklawuhe ana njero sak. Muluk telap-telep, mripate pendirangan, sajak ora nate ngrasakake panganan enak.
        “Enak, Kang, panganan sisane wong sugih!” aloke Darman karo kecap-kecap nikmati lehe mangan.           
“Kanggonem lan kanggoku, najan panganan sisa, rasa enake wis ora kaprah, apa maneh ora sah tuku,” semaute Kang Jadi karo mbukak bungkusane dhewe, karo sedhela-dhela lenger-lenger ngudarasa jroning batin, ‘ngrasakake urip sing taklakoni sabendinane, ibarat mung kaya larahan sing kleleran, ana angin ngetan katut ngetan, ana angin saka kulon uga katut ngetan. Kadhang dieker-eker asu, njur diisingi lan diuyuhi. Lha, yen ora ana wong sing gelem peduli nulung rak mung panggah kleleran.’
“Mangan kok karo lenger-lenger. Mikir apa, ta, Kang?”
        “Ora mikir apa-apa, kok, Man,” semaute Kang Jadi, nglereni lehe mangan, njur segane dibuntel maneh. Kelingan keluwargane nang omah.
        “Nyambutgawe sabendina entuk pengasilan nggo nyukupi kebutuhan pawon wae kuwalahen, reregan sembako tansaya mumbul krana mundhake rega BBM 30 % kuwi apa!” grenenge Darman karo ngusap upa sing isih nemplek lambene.
        “Bener kok, Man! Yen kahanan terus ngene, reregan tansaya mumbul, suwe-suwene wong cilik rak klakon dha makar,” semambunge Kang Jadi.
        “Lho, kok makar piye ta, Kang? Malah meden-medeni!” semaute Darman.
        “Sing takkarepake, makar kuwi tegese mangan kurang. Wektu iki wong cilik dha nandang kurang mangan. Kemampuane dhuwit sing arep nggo tuku sembako ora nyukupi,” panjlentrehe Kang Jadi.
        “Ooo, ngono, ta! Rumangsaku makar kuwi masyarakat wis padha ora percaya karo sing dadi kebijaksanaane pemerintah, tunggale arep kudeta ngono kae,”
        “Whoooalah, Man! Wong cilik wae, kok arep nulak kebijaksanaane pemerintah!”
        “Kaya awak dhewe iki, sabendina gaweyane mung truthusan turut-turut kampung, turut ratan, asile mung cukup nggo ngurubake pawon wae wis alhamdulillah. Kabare ya arep entuk dhuwit BLT maneh, Kang. Ngentas kemiskinan wong-wong sing uripe kaya awake dhewe ngene iki,” guneme Darman.
        “Whoooalah, Man, Man! Dhuwit semono kuwi paribasane mung kaya sega sing bar dipangan awake dhewe mau, lho! Dhuwit kuwi mung sisa-sisane dhuwit sing bar dinikmati wong-wong sugih kae. Aku biyen uga melu nampa dhuwit BLT. Kabeh mau gumantung marang masyarakat kepriye cara nanjakake dhuwit bantuwan kuwi mau. Nek masalah miskin banda donya kaya awake dhewe ngene iki, senajan nyambut gawe nistha, nanging tansah urip jroning syareate Allah. Saiki sing layak dientas kuwi kemiskinan moral, yaiku wong-wong sing uripe mung seneng lomban ing samodra kemewahan njur klelep jroning kesrakahan,” semambunge Kang Jadi kedawa-dawa. Dene Darman ora ngerti sing diomongake Kang Jadi, njur takon, “Kok, apik sampeyan nek ngrakit ukara. Nalare piye ta, Kang?”
        “Delengen Bapak-bapak kae, wis dha nglungguhi kursi empuk, dadi penjabat. Bayarane sakdhabreg, omahe gedhong magrong-magrong, mobile mengkilat, nanging kok isih rumangsa kurang wae. Isih kemilikan sing dudu hake, tega lan tegel gawe sengsarane rakyat, uga ngrugekake negara, krana isih padha miskin atine. Miskin kang mengkono iku mesthine uga dientas,” panjlentrehe Kang Jadi.
        Sawise rampung olehe padha ngaso sawetara wong loro njur jumangkah nerusake laku ninggalake papan kono. Mlaku nurut dawane ratan sing kebak bledug ketrajang rodhane kendharaan lan angin sing tumiyub mapag tekane mangsa ketiga. @
                                                                                                                                                 on




Rabu, 04 Mei 2011

SUKET: Samudra Banyu Bening (1)

@ Suket   01
A                    

= Max Havelar, Sejarah Kelam Indies   

= Tohari dan Ronggeng Tak Pernah Mati


   









 

Samudra Banyu Bening 


Max Havelar, Sejarah Kelam Indies

Sabtu, 03 Juli 2010



Ya, aku bakal dibaca(Max Havelaar)    

Roman Max Havelaar karya Multatuli memasuki tahun ke 150 pada 2010 ini. Senin (12/4) lalu, Fakultas Ilmu Budaya UGM Jogjakarta menggelar peringatan 150 tahun Max Havelaar. Saya sempat diundang oleh almamater. Namun, saya tak bisa datang. Saya memilih membaca ulang Max Havelaar saat menikmati suasana sore yang mendung dengan kereta api Blora Jaya Senin lalu menuju Semarang. Sesampai di Semarang, saya sengaja turun stasiun Tawang. Keluar dari pintu stasiun, di sore yang gerimis, saya menikmati suasana Kota Lama Semarang yang dibangun Belanda. Gedung-gedung tua yang menjulang. Gereja Bledug yang masih kokoh. Saya membayangkan, satu sisi Belanda mampu membangun gedung-gedung sangat megah. Namun, di sisi lain, di Rangkasbitung, Kabupaten Lebak, Banten nasib bangsa ini ditulis sangat tragis oleh Multatuli dalam Max Havelaar. Rakyat Lebak ditindas dan dihisap kekayaanya oleh kolonial Belanda.

Max Havelaar terbit pertama pada 1860 di Eropa. Buku ini di tulis pada 1859 pada musim dingin di Belgia. Karya ini diterjemahkan di berbagai negara Eropa. Untuk edisi Indonesia diterjemahkan oleh HB Jassin dan terbit kali pertama pada 1972.
Saya beruntung memiliki buku itu sejak SMA. Saya membeli toko buku legendaris di Solo, Budi Laksana. Kali pertama membaca, saya agak kurang paham. Maklum masih duduk di bangku SMA. Pemahaman saya tentang buku sejarah masih minim. Saya mendapatkan informasi Max Havelaar dari sebuah tulisan panjang tentang perayaan Max Havelaar pada sebuah koran nasional. Saya membeli Max Havelaar tapi saya tak tuntas saya membacanya.

Saat mengerjakan karya ilmiah sebagai persyaratan lulus SMA, saya menulis tentang sajak-sajak Rendra. Beruntung saya menemukan sebuah buku kumpulan puisi Rendra yang berjudul Orang-Orang Rangkasbitung. Puisi-puisi itu merupakan pembacaan Rendra atas roman Max Havelaar. Rendra dengan sikap tegas menolak kekuasaan yang korup. Kekuasaan harus membela rakyat seperti tokoh dalam Max Havelaar, Saijah dan Adinda

Syahwat saya membaca Max Havelaar bergelora kembali setelah membaca Orang-Orang Rangkasbitung. Lepas SMA saya tuntaskan lagi membaca Max Havelaar.
Sebenarnya apa itu isi Max Havelaar? Buku itu dari bab I-IV hanya menulis kehidupan suasana perdagangan utamanya kopi di Eropa, terutama Belgia-Belanda. Baru pada bab V, menceritakan kehidupan ekonomi masyarakat Lebak yang memprihatinkan.
Pada paragraf pertama bab V, Multatuli menulis jalan di Lebak sulit dilalui. Karena banyak jalan berlubang dan berlumpur. Hampir sama kondisinya dengan jalan berlubang di Bojonegoro saat ini. Digambarkan kereta kuda yang lewat di Lebak harus berhati-hati melalui jalan berlubang. Bacalah kutipan ini, perjalanan diteruskan beberapa waktu tergoncang-goncang, sampai datang lagi saat menyedihkan, kereta masuk lagi sampai ke asnya ke dalam Lumpur. Maka kedengaran minta tolong.

Yang menarik saat Multatuli masuk ke bab menceritakan kondisi Lebak adalah bercerita tentang jalan. Dia bercerita infrastuktur jalan. Soal infrastruktur jalan merupakan permasalahan di Indonesia hingga saat ini.
Bahkan, persoalan infrastruktur juga disinggung oleh CLM Penders dalam buku Bojonegoro 1900-1942: A Story of Endemic Poverty in North-east Java-Indonesia. Penders menulis kondisi Bojonegoro hampir sama dengan Lebak kedua di Hinda-Belanda seperti yang ditulis oleh Multatuli, yakni infrastruktur jelek dan dibelit kemiskinan.
Roman ini dibaca di seluruh Eropa. Dari roman ini, bangsa Eropa tahu, Belanda bukan sekadar menjajah tapi juga menghisap dan menindas bangsa Indonesia kebijakan Belanda menjajah Indonesia mendapat kritikan. Akhirnya, Belanda mengubah kebijakan dengan mengganti Tanam Paksa dengan Politik Etis. Sayang, kebijakan politik etis juga tak tuntas.
Membaca ulang Max Havelaar, seperti membaca alur cerita kolonial yang filmis. Kekuasaan cenderung arogan dan menindas. Namun, menjadi berkuasa harus berpijak kepada politik kesejahteraan.




samudrabanyubening










 
Rabu, 28 Juli 2010
 
Dua pekan lalu, saya berkunjung ke rumah dalang wayang krucil kuno, Mbah Soekijah di Desa Soko Kecamatan Temayang, saya teringat novel Ronggeng Dukuh Paruk karya Ahmad Tohari. Dua tokoh perempuan yang hampir sama, yakni merawat seni tradisi. Mbah Soekijah tetap mendalang dengan wayang krucilnya dan Srintil tokoh utama dalam Ronggeng Dukuh Paruk yang setia menjadi seorang ronggeng desa.
Namun, kesetiaan merawat kesenian tradisional terasa langka pada era saat ini. Sebab, bukan hanya pemerintah yang kurang peduli, tapi juga laju kebudayaan makin meminggirkan mereka. Tapi, kesetiaan memang tak pernah mengenal musim dan zaman. Dia harus tetap dirawat agar tidak punah.
Awalnya, saya kurang akrab dengan karya-karya Ahmad Tohari. Tapi, novel Ronggeng Dukuh Paruk membuat saya jatuh hati. Sebuah cerita yang filmis tentang jalan hidup dan pergulatan penari ronggeng dengan zamannya. Seperti novel Para Priyayi karya Umar Kayam, Ahmad Tohari mampu menukik ke dalam persoalan psikologi tokoh dalam Ronggeng Dukuh Paruk. Jika novel Para Priyayi merupakan kitab sosiologi perubahan sosial kaum elit di Jawa. Maka Ronggeng Dukuh Paruk sebenarnya adalah kitab perubahan sosiologi masyarakat desa atau masyarakat kelas bawah. Bukan hanya perubahan kultural, tapi juga perubahan psikologi masyarakat desa.
***
Saya mengenal Ahmad Tohari saat SMA di Solo. Bukan dari karya sastranya tapi dari esai-esainya dalam Mas Mantri Gugat. Esai-esainya enak dibaca, mengangkat persoalan sosial dari kacamata masyarakat kelas bawah.
Saat kuliah, teman se kampus mengkaji novel Ronggeng Dukuh Paruk secara sosiologi menggunakan teori Michael Foucult. Saya tertarik membaca kajian itu. Jadilan saya membeli novel itu. Mak thek…rasanya di hati usai saya membaca novel itu, seorang Srinthil harus berjuang sendiri merawat seni tradisional ronggeng, apalagi kesenian ronggeng juga dicap sebagai pengikut partai terlarang pada awal Orde Baru. Bukan hanya itu, tarian ronggeng dianggap erotis sehingga dapat merusak moral generasi muda. Sehingga pergulatan Srintil cukup kompleks, merawat kesenian tradisional tapi dia juga berhadapan dengan masyarakat yang sok moralis dan pemerintah yang anti-kesenian.
Sayang, saya tidak lengkap dan tuntas membaca lanjutan dari Ronggeng Dukuh Paruk, yakni Lintang Kemukus Dini Hari dan Jentera Bianglala. Beberapa kali, saya ngubek-ngubek toko buku di Semarang tapi tidak menemukan dua novel lanjutan dari Ronggeng Dukuh Paruk itu.
Tapi untung, saya masih menemukan dua novel karya Ahmad Tohari lainnya, yakni Kubah dan Bekisar Merah. Dua novel yang juga menjadi karya besar dari Ahmad Tohari. Kubah pernah menyabet Penghargaan Yayasan Buku Utama pada 1981 dan diterjemahkan ke Bahasa Jepang. Sedangkan Bekisar Merah pernah menjadi cerita bersambung di harian Kompas.
Ahmad Tohari hingga kini masih setia tinggal di Banyumas. Ahmad Tohari enggan pindah ke kota atau Jakarta seperti penulis lainya. Dinamika sastra yang terus bergerak ternyata juga tak menyurutkan Ahmad Tohari meninggalkan Banyumas.
Ditengah gencarnya, karya sastra yang bertema tubuh dan bergaya surealis, saya masih merindukan karya sastra yang realis. Yang berbicara bukan hanya untuk diri sendiri dan kaumnya saja. Tapi juga menyuarakan hati nurani masyarakat yang terpinggirkan.
Seperti Ahmad Tohari masih setia menunggu ronggengnya yang tak pernah mati.



samudrabanyubening

 http://sastra-bojonegoro.blogspot.com/                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       on


Sabtu, 30 April 2011

CERKAK: Sri Setyo Rahayu (1)

@ Rangkah 01



Sri Setyo Rahayu





.


-------------------------------------------------------------------------


 =Cerkak :  ====
 
 
=
Kembang-Kembang Isih Bakal Mekar   
=
=
           EMBUH sapa sing ngobral umuk. Ana ngendi-endi aku dikoya kanca-kanca bab Iwan bae. Ah, maneh-maneh notaris iku lan ana sing keladuk muni :
“Beja kowe Wiwin!”
“Pe-ef lho jeng Win. Ning awas ora pareng nglirik mrana terus lho. Berbahaya.”
Ah, embuh maneh-maneh kok bab kuwi, bisaku mung ngelus dhadha, karo nggrundel ;”Edan,…edan.” Senajan wis padha diundang Pak utawa Bu, ning yen wis gojeg gayenge ngalahake sing enom. Ora ana sing gelem ngerti yen sing digojlog rembug atine ajur mumur.
Lan saiki aku. Oh, upama bisa ngomong akeh, aku kepengin crita werna-werna. Aku kepengin matur apa sing dakrasakake saiki. Aku, Windarti, Arifin lan dheweke, Iwan Dharmawan bisoa kapunggel saka pocapan sedina-dina. Biyen rikala tepungan lan nganti sesrawungan tansah dakrasakake anane garis lembut kang malang dalan. Biyen dakrasakake apa amarga aku isih kelingan Andi, apa amarga aku samar weruh lingkungan keluwargane lan keluwargaku kang mujudake garis pemisah.
Oh embuh-embuh, kepriye olehku arep matur marang panjenengan kabeh? Kepriye olehku arep matur yen panyana kabegjan iku bakal muspra? Amarga aku lan dheweke ora sairing ana babagan kapercayan. Yen digathukake langka bisane ketemu . Mangka atiku tansah tentrem yen keprungu suwara adzan.
Ewosemono atiku tansah dakcoba nggathuk-nggathukake. Dakcoba mesem. Ning kanthi sadhar senajan krasa sedhih, aku wiwit nyoba ngoncati…… Ah, awak-awak, kaningaya. Nemu lelakon wae neka-neka. Lan nalika prastawa iku kapireng Bapak-Ibu aku kumudu wae njerit.
            “Wiwin Bapak pirsa panandhange atimu, ning ora bisa apa-apa yen pancen atimu wis kebacut setuju  Apa bab kuwi wis kokpikir kanthi wening? Apa wis koktoleh tembe mburine?”
Eluhku wis kumembeng. Ping pindho iki eluhku runtuh, amarga prastawa tresna,
 “Dalem ngertos Bapak. Dalem badhe ngestokaken,” wangsulanku lirih.
Bapak jumeneng. Astane njawil pundhakku. Ngendikane, “Bapak percaya karo kowe, Wiwin.”
Oh,… Rumangsaku dina kuwi jagat katon surem.Yen ngadhepi Iwan aku dadi blangkemen. Bener durung ngrembuyung seger ing dhadha, ananging aku uga emoh gawe kuciwa, lan rikala kanca-kanca pirsa, ora sethithik sing ngendika :
“Ah ora apa-apa, jeng Win. Biasa. Sing kana jaka sing kene prawan. Tindak menyang catatan sivil bae beres. Utawa salah siji korban kapercayan, demi cinta.”
Berkorban. Ganti kapercayan? Ateges pindhah agama. Ah, ora….. ora., aku ora duwe pikiran mangkono. Lan kanggone umat sing taat ora bakal duwe gagasan mangkono kuwi. Aku yakin Iwan uga ora bakal duwe gagasan mangkono lan muga-muga aja duwe, sebab aku ora kepengin ngregeti kekancan iki sarana tindak kang akeh sithike natoni ati.
Saka sethithik Iwan ngerti yen aku ngoncati. Mung bae dheweke sajak kurang yakin. Pitakone sawijining dina.
“Jeng Wiwin, saiki kok mendel ta? Aku dadi sungkan lho, mengko gek… mengko gek-gek….”
Aku ora mangsuli. Mung mesem
Mula kaya ngapa bungahku, rikala aku dipindhah menyang liya panggonan. Bungah najan kecampuran rasa sedhih  ninggalake murid-muridku, uga pisah karo kanca-kanca guru kang prasasat sedulur.
Rikala Iwan dakpamiti, dheweke mung nyawang wae. Sajake sedhih katitik saka pasuryane sing aclum.
“Jeng Win, rak ya kersa ta yen kekancan iki tetep akrap ta, ya?
“Seharusnya,….” Aku nyoba mesem. “ Ning……”
“Seharusnya demikian…” dheweke ngambali karo nyunggingake esem. Banjur sumambunge, “Tanpa nanging lho mesthine.”
“Ah, ya wis. Nyuwun pangestune wae.”
Atiku lega , bisa pamitan ngilangi prasangka sing ana. Ah, kowe jan jane mathuk dadi anak buahe Rendra! Ning ya ben, jer urip mono mujudake panggung sandiwara.
Ana panggonan liya atiku sepi dhewekan. Kancaku saiki kali lan turi-turi pinggir dalan. Niyatku pancen arep mencil dhisik kanggo sauntara. Kanca-kanca takon, ora minggon-minggon, aku mung mesem wae. Dakentekake malem M.inggu sarana lagu-lagu sepi lan maca majalah. Ning yen kabeh wis rampung ana maneh ing nylemong pitakon :
“Apa maneh sing kokkarepake sabenere, Wiwin?’
Nalangsa sing ana senajan daksamudana, tetep teka. Embuh aku dhewe ora  ngerti. Aku dhewe bingung. Oh.
Rikala atiku rada lerem, ora kanyana-nyana aku pethukan Iwan ana ndalan rikala mangkat mulang esuk-esuk. Oh, aku kaget banget, dheweke alok ngeget.
“Jeng…..”
“Mas….!”
Kepeksa aku mandheg. Ning aku ora wani nyawang dheweke, embuh, ewuh kabeh. Dheweke uga thenger-thenger ana ndhuwur vespane.
“Kok jur ora paring kabar,jeng Win?””
“Isih sibuk,” wangsulanku.
“Kraos ya?” dheweke mesem saiki.
“Muga-muga krasan. Saka tindak ngendi?”
Dheweke ngguyu renyah.
“Saka ngomah. Omahku ndesa lho, Jeng.”
“Aha, gak ngandel!”
“Tenan kok. Kapan-kapan tindak rana ta ben pirsa.”
Saiki genti aku sing thenger-thenger. Ning enggal dakpupus, lan batinku alok, “Setan…. setan, kuwi suwara setan.”
Kaya main kucing-kucingan  wae. Tansah dakcoba ngendhani patemon ngono-ngono kuwi mung yen wis kebacut kepregok apa boleh buat. Nyandiwara sedhela. Ning sing jeneng jerowanku rasane ajur mumur.
Ngadhepi Natal atiku krasa luluh. Krungu Silent Night Holly Night kumandhang tanpa kendhat, ora krasa aku kepeksa rengeng-rengeng. Oh, mendah senenge Iwan yen krungu. Ning ora bisa mangkono, ora bisa. Mula rikala lagu-lagu Natal iku rampung lan adzan Mahgrib kaprungu, aku menyat sembahyang. Rampung sujud dakdudut kertas putih salembar. Dakcorat-coret sedhela, banjur daktulisi, “May the peace Iwan, and you of Christmas” Banjur taktitipake Pak Ilham sing nuju tindak kutha, dakaturi ngeposake. Esuk-
esuk ana ngarep sekolahan , pak Ilham ngiling-ilingi aplop iku.
“Kagem sapa sih, bu Win. Hebat dheh, asmara,” ngendikane.
“Mitraku sinarawedi,” wangsulanku kepenak. Embuh ngertos embuh ora pak Ilham gumujeng. Raiku panas dadakan. Ah, prasangka.
Liburan pungkasan taun iku atiku seneng banget. Dina kapindho liburan aku wis guyon karo ponakanku ana Surabaya. Nanging bareng ana tanggane mbakyu sing nganakake resepsi Natalan, ndadak wae atiku kelingan sing ana kuthaku. Ah, nganti wengi aku ora bisa turu. Njur aku kelingan Bapak, kelingan ngendikane biyen kae. Alon-alon aku menyat, sawise nata ponakanku sing melu bubuk aku, banjur memburi, wudhu. Sholat khajat. Ora krasa mripatku teles.
Mbaka sethithik aku bisa nguwasani emosiku. Aku bali dadi Wiwin sing seneng masa bodhoh., lan sajake Iwan uga wiwit yakin yen aku ngoncati. Mung sajake wong loro padha pinter nyimpen wadi. Aku wis ora nyoba ngoncati patemon karo dheweke. Malah yen dheweke rada keladuk sethithik, mepetake vespane persis ngarepku, aku tetep bisa ngguyu lan ngucapake :
“Sugeng esuk mas Iwan.”
Wiwitane dheweke ketara kaget krungu salam mangkono. Ning banjur ngguyu. Ngguyu ampang. Banjur nerusake laku tanpa komentar.
Embuh pira suwene aku lan dheweke tumindak awut-awutan mangkono. Nganti sawijning dina lebar liburan dawa lan aku teka saka lunga ana pawarta nyenggol kuping, Iwan Dharmawan krana rong minggu kapungkur ana greja Panglima Sudirman. Sedhela atiku kumelap, ning banjur luluh. Batinku muni :
“Iku luwih becik kanggomu Wiwin, lan kanggo dheweke. Kowe bisa kanthi tenang ngatur langkahmu.”
 Lan ora kanyana-nyana sewulan candhake, aku ketemu dheweke meh persis ana ngarep sekolahan, lan embuh. Ah, bola bali omong embuh. Dumadakan bae lambeku sing daklipstiki manda-manda kumecap:
“Pe – ef, Mas.”
“Ah,…” dheweke nggresah. Pasuryane katon aclum dadakan.
“Kok piyambakan?”
Pitaknku maneh tanpa ngrewes owahing pasuryane.
”Ah,…” wis ping pindho dheweke muni “ah….” lan aku wis kliwat ping sepuluh
muni “embuh.”
Dumadakan bae atiku bali sepi . Dakinggati panyawange , mripatku nyrempet
bocah sing padha nganjir  nyawang.  Wis rada awan. Nanging aku lan dheweke isih nyegreg ora obah.
“Jeng Win, sorry,…” dheweke ngucap lirih.
Aku mesem ngipatake rasa sepi njalari aku kaget dhewe, amarga ketrucut celathu entheng banget.
“Aku sabenere sing nyuwun maaf, Mas. Natoni penggalih panjenengan. Nanging aku lega lan ayem.”
“Temenan?”
“Temen, mas Iwan. Panjenengan pirsani. Saben weruh panjenengan nitih vespa piyambakan, atiku sedhih. Ning saiki ora.”
Notaris iku asmane sing jangkep Johanes Iawan Dharmawan, nyawang aku suwe banget, aku uga nyawang dheweke. Mbaka sethithik pasuryane owah, banjur katon ing kono esem sing tipis banget.
“Panjenengan ngendika temenan, jeng Wiwin?”
“Demi Tuhan, mas Iwan.”
“Oh, matur nuwun. Matur nuwun.”
Saiki prastawaku lan dheweke wis rampung. Dakuntapake Iwan kanthi ati trenyuh ning kecampuran rasa gembira, lambeku sing saiki daklipstiki kepara abang mbranyak isih kober ndremimil :
“Sugeng manggih kabegjan, Iwan.”
Alon-alon aku ngambah krikil plataran kanthi atiku nglagokake wirama lembut, The Wedding. Katon kembang-kembang kertass lan tapakdara sing ngrenggani plataran sekolahanku. Ana sing mekar ana sing isih kuncup. Kabeh katon seger-seger mentas disirami. Oh, kembang-kembang peni prasaja ngrenggani ati. Tansah semi lan semi, langgenga, langgenga uripmu.
Kabeh wis bali ana panggonan sabenere. Yohanes Iwan Dharmawan lan aku wis ora kepalangan jurang pamisah senajan  agama sing dianut beda-beda. Dheweke tetep mitraku kayadene Joshafat, Johana, Fransisca lan Bernadus, kanca-kanca kuliahku. Rikala wirama The Widding iku rampung, atiku muni lembut banget.
“Happy merrid to you, Iwan. May the peace….”
 =======...                                                                  =                                                          

   @PANJEBAR SEMANGAT, No.17,  25 April 1973
  *************************************
==================================================================
Mung  Swara  Angin
 .......
Mesthine wis wiwit biyen-biyen aku rumangsa yen pasrawungan iki ora bakal bisa lestari. Lan pancen aku ngrasa mangkono. Nanging yagene aku ora nyoba uwal saka kalangan iku? Malah ngleremake ati ing kono, ngeyubake ati ing ngisore. Dhuk nalika Bapak – Ibu ora marengake aku reruntungan bengi-bengi kae, aku wis ngrasa ana jurang pamisah kang amba lan angel dijajagi. Utawa malah ora bisa.  Awit  aku ana sabrang kene, dheweke ana sabrang kana. Kabeh antarane aku lan dheweke ora ana kang padha. Kulit, rambut, mripat, kapercayan. Ora ana kang padha. Nanging ya gene ing mripate kang biru, mripat Eropa , aku nemu kalembutan lan katresnan, kang ora dak temu ing mripat-mripat ireng duweke kanca-kancaku.
Lan yen nganti esuk iki aku isih bisa mlaku-mlaku karo dheweke, iku mujudake salah sawijining bukti kapercayaning Bapak marang aku. Marang aturku. Yen aku lan dheweke ora luwih saka memitran wae. Ora beda karo kanca-kancaku kang asring ngebaki omahku. Kanca-kanca kuliahku, kanca-kanca club nggambarku. Kalebu dheweke priya manca kang uga seneng nggambar. Lan jebule, dheweke luwih bisa ngerteni atiku.
Ah,iba penggalihe Bapak Ibu yen pirsa aku isih abot marang dheweke. Iba penggalihe Bapak yen saben-saben aku isih ngaturi katerangan bab keyakinan kang dheweke kepengin nyinaoni. Kaya prau kang tanpa nahkodha, dheweke mbutuhake cekelan kang bakuh krana ngrasa mlarate rokhanine. Sawijining potret pribadhi kang kisruh amarga ora marem karo lingkungan kang ketat, banjur mlayu menyang alam. Mangka aku dhewe ora yakin, apa aku ora kalebu wong kang ora marem marang kahanan kang iku-iku bae.
Esuk iki ing tangguling wadhuk kang amba. Ing sisih kana bendungan kang kukuh, sisih kene oyot-oyot jati kjang pengkuh, mageri banyu kang gumelar. Apa iki ora kalebu mlayokake ati kang kisruh?Kemrosake jati, katiyub angin lan ing tengahing iki daktemu kalembutan.
“Pirsani kae, sakrompol manuk neba ing banyu. Wah dheweke oleh iwak,” aku alok-alok lan tuding-tuding. Dheweke maspadakake. Eseme sumungging weruh tingkahku kang kaya bocah cilik.
 ”Jepretan,” dheweke ngulungake tustel kang tansah siap ing tangane. Dina iki gantine  kuwas lan kanvas, dheweke nyangklong tustel. Aku mesem nampani, lan enggal daktujokake menyang tengahing banyu kang gumelar iku. Dheweke ngguyu lirih.
“Saiki genti aku jepretan,”  ujare maneh.
“He?....” aku nyawang dheweke.
“Ya. Ana kene.”
Dheweke mapan rada semendhe wit jati. Aku ngguyu ngiyani. Dakangkat tustel.
”Mesem….” pakonku.
“Sik maju sithik. Maneh, maju maneh,” kandhane karo mesem. Aku ngguyu, sing motret kok malah ditata.
“Semene?”
“Ya. Siap.”
Nanging tanganku mandheg weruh eseme. Esem sedhih. Tanganku runtuh alon-alon.
“Wis…?”
Aku tumungkul. Gedheg. Krasa tangane tumiba ing pundhakku karo pisan. Suwarane alon.
“Ana apa, hmm…?”
Aku ora mangsuli. Dheweke nyilakake rambutku kang nglembreh ning rai, mawut-mawut kena angin. Atiku runtuh.
“Jepreten. Sapa ngerti iki kenangan kita kang pungkasan.”
Dheweke mandeng mripatku.Panyawange sabar lan lembut. Aku mundur sethithik, lan alon tustel dakjangkat. Rampung. Nanging panyawange isih wae. Tustel dakulungake. Aku lungguh ing sisihe.
“Aja ngendika maneh bab pungkasan,” kandhaku.
“Kena apa? Langkah kita ora bisa luwih maju maneh.”
“Ngendikaa bab liya. Alas jati upamane, utawa bendungan iki upamane, apa ora ana kemungkinan dijembarake, saengga kaya Sarangan.”
“Sliramu nate nyang Sarangan?”
“Nate.”
“Sekaliyan, ya?”
“Rombongan.”
“Iya, rombongan. Ning rak banjur duwe pasangan dhewe-dhewe…...”
 “Kok njur tekan kono?”
“Adate kae,” dheweke mesem nggodha.
“Saupama iya, aku ora bakal bisa ketemu panjenengan.”
Dheweke ngguyu lembut. Tangane ngranggeh pundhakku, aku dirangkul. Kandhane ing kupingku.
“Lan ora bakal njejuwing ati kaya ngene.”
Aku nyoba ora nanggapi omongane sing keri iki.  Nanging jebule ora bisa. Kanyatan kang ana saben-saben  tansah ngrerujit ati. Saiki aku ngipatake panalangsa iku sarana ambegan dawa.
“Kancamu iku pancen apik,” ngendikane Bapak dhek anu kae. “Ning kepriye bae dheweke ora bisa padha  karo kita. Coba pikiren sing wening.”
Nanging aku ora bisa mikir kanthi wening. Saora-orane aku bisa mbatesi soking pangrasaku marang dheweke. Aku tetep nampa katresnane, pangrengkuhe, kalembutane. Aku ora ngendhani saben-saben patemon karo dheweke. Aku matur memitran, nanging aku ora nyandhet ngrembuyunge katresnan. Mangka aku ngerti, iku mau bakal njenjuwing ati.
“Aja ngendikan bab iku,” sautku angles.
“Kita kudu ngomongake bab iku. Sliramu ngerti, aku sedhela maneh bali. Tugasku ing kene wis rampung, bahan-bahan naskahku wis ngumpul, aku kudu enggal nyusun lan maju ing ngarepe  tim penguji ing univesrsitasku.”
 Lan iku ing adoh kana, ing negara kincir angin. Ngliwati panggonane nabi Muhammad sumare. Ngliwati panggonane simbahku ngrampungake Rukun Islam kang pungkasan.
 Oh, pancen urip iki kayadene dolanan. Daya-daya kepengin menang, nanging sawise menang ora ana kang menehi surak pakhurmatran. Awit kamenangan iku ora disarujuki.
“Aku wis bisa nggerba,” sambunge, “nanging aku kepengin wa ngsulamu dhewe, saka lathimu dhewe. Ngedikaa saiki kekasih. Ngandikaa. Apa aku bisa ditampa bumi kang
wiwit daktresnani iki?”
Aku ora enggal mangsuli. Kabeh bener. Wektune saya cupet, dheweke sadurunge ketemu aku wis nresnani negaraku. Wis nresnani wit-wit kang tansah ijo. Wis nresanni pari-pari. Lan wusanane nresnani kenya pribumi. Geneya dheweke ora kecanthol kenya Bali bae? Geneya tumangsang ing tlatah cengkar, ing gunung kapur kang isih kaget yen katekan tamu manca?
Tangane isih ning pundhaku, lembut pangrengkuhe. Aku dolanan tustele. Karo lungguh dakjepreti banyu kang gumelar, langit lan pucuk-pucuk jati, gampeng-gampeng kang kukuh, lan uga menara ing tengah wadhuk. Dheweke mung ngawasake sapari polahku. Dumadakan tanganku dicekel.
“Saiki genti aku.”
Tustel dakulungake. Dheweke mesem nampani. Atiku runtuh weruh eseme.
“Coba,…” aku nyawang, lan KLIK.
“Oh….”
“Geneya?”
Aku tumungkul. Kelingan wektu-wektu kang wis kawuri. Ing kene uga dheweke nglukis aku, patang sasi kapungkur. Ing kene uga dheweke ngaras rambutku, kang wiwitan. Dheweke lungguh ing sisihku maneh. Raiku diadhepake nyawang dheweke. Ing kono daktemu panyawange kang edhum, lan bening, kaya banyu ing ngarepku.
“Kita pancen manungsa kang ringkih, ora bisa enggal mupus sakabehane.”
Aku mbnuwang panyawang menyang banyu kang gumelar. Sauntara kahanan tintrim, kaya tintrime alam sakupenge wadhuk kang mencil iki. Panggonane kang mencil ing tengah alas , adoh saka padhukuhan, nyalari dheweke ora nate kondhang. Nanging aku kenal dheweke kayadene pak tani-pak tani ing tlatah ngisore, ngarep-arep karaharjan ora weruh bakal tumiba menyang ngendi.
Dumadakan wae mripatku kaca-kaca.  Dheweke kang tansah ngawasake, nggegem tanganku.
“Ana apa?”
Aku nyoba mesem nalika ngusapi mripat. Dakpandeng dheweke.
“Panjenengan bener, manungsa iku ringkih.”
Lan aku ngadeg. Dheweke melu ngadeg. Aku mlangkah alon-alon karo nyawang pucuke clanaku. Dheweke uga, pucuke sepatune  nendhang-nendhang krikil. Aku ngener tlundhakan mudhun ngener sumuring wadhuk ing ngisor, kang sateruse ngilekake banyu liwat kali menyang dhusun, ing ngisor kana. Biyen aku nate ngetung, cacahing tlundhakan iki luwih saka satus. Wong kang ana ngisor katon cilik. Saupama ana kang keglundhung mono, mbokmenawa ora ngukup maneh. Aku ndheprok ing tlundhakan ndhuwur. Rasane wegah mudhun.
“Ayok mudhun,” pangajake. Aku gedheg.
Dheweke mudhun, nanging oleh rong tlundhak mandheg. Banjur lungguh. Nalika dakoncekake jeruk manis kang dakgawa, dheweke nampani jeruk kang wis resik iku kanthi mripat sumringah. Tanpa omong aku lan dheweke mangan  jeruk mau. Mung panyawange bae kang ngandhakake, yen dheweke gembira, lan uga sedhih. Nalika   jeruk kapindho wiwit dakbuwang kulite,  dicekel.
“Cukup, trims.”
“Geneya? Iki pisan ya?”
Dheweke mesem sedhih.
“Kita apa arep nginep ning kene?”
Aku nyawang dheweke, kaget.  Gedheg cepet.
“Wis jam pira? Aja nganti sliramu didukani amarga kesoren.”
Ana rasa kang mbaludag ngebaki dhadha. Aku nyokot saputanganku. Dheweke ora obah nalika nerusake maneh :
“Coba ngendikaa ing kene, apa bener yen jangkah kita mung tekan semene? Apa bener yen dina iki dina pungkasan tumrap kita? Apa bener yen aku ora duwe pangarep-arep urip ing sisihmu?”
Aku nangis krungu omonge. Gemeter dakcekel pundhake. Suwaraku seseg.
“Apuranen aku. Panjenengan pirsa, kabeh mau bener.”
Lan eluhku netes ing hemde. Gage dakusap. Keprungu napas diwetokake, alon lan abot. Oh, ilang sakabehing kaendahan. Mung suwara angin bae kang gumrubug,….
Alon dheweke tumenga, nyawang aku kang ana mburine. Nanging aku  nginggati panyawange. Aku nangis tanpa suwara ing ngarepe….@

 ==================================================================

@PANJEBAR SEMANGAT No. 26 - 25 Juni 1977.
  **************************************